ұлттық, мемлекеттік, әскери-қорғаныс кітапхана, мұражай қорларынан, мұрағаттарынан, сондай-ақ, әлемдік электрондық ақпарат көздерінен тақырыпқа сәйкес материалдар мен ғылыми ақпараттар жиналды. Әлемдік топонимтанудағы жетістіктерге, озық әдістемелерге талдау жасалды.
Әлемдік топонимтану бағытында соңғы 5 жыл аралығындағы танымал авторлардың дәстүрлі, типологиялық бағыттарымен қатар заманауи зерттеу концепциялары талданды. Маңғыстау топонимдерінің жасалуындағы діни, тарихи, теологиялық, саяси аспектілер қарастырылды. Ежелгі викинг дәуірінің микротопонимдерінің қалыптасуын зерттеу әдістері арқылы Маңғыстау топонимдеріндегі екіншілік (бір атаумен аталатын тау, сай, құдық, елді мекендер) үрдісі анықталды.
Маңғыстау жер-су атауларының біршама толықтырылған базасы жинақталды, танымал емес топонимдер анықталды, түрлі блоктар бойынша жүйеленді; XIX ғасырда Маңғыстауға жүргізілген түрлі экспедиция материалдарын, көне карталарды зерттеу барысында 350 тарихи топоним анықталып, типологиялық классификация жасалды, 246 тарихи топоним тізбеге алынып, қосымша деректерімен тіркелді.
Маңғыстаудың мыңдаған жылдық тарихы бар топономастикалық деректерінен әр түрлі кезеңдердің мәдениет қабаттарын, көне және ортағасырлық этностардың тілдік субстраттарын, әдет-ғұрып, дәстүрлерін аршып алып, көрсету, осы өлкеде іздері сақталған сауда жолдарының, бекеттері мен айлақтарының жаңғыртпасын жасау, Еуразиялық діни-конфессиялық және дүниетанымдық түсініктердің даму кезеңдерін анықтау бағытында зерттеу жүргізілуде. Маңғыстау облысының Түркіменстанмен шекаралас аймағына далалық экспедиция жасалды, тарихи киелі топонимдер орналасқан кеңістік зерттелді. Темір баба, Қырық қыз, Ожабай-Тамды, Көгесем тарихи топонимдерінің көне арийлік, оғыздық, ноғайлық тілдік субстраттармен байланысы қарастырылды, атауларға қатысты тарихи-мәдени, этнографиялық, фольклорлық ақпараттар анықталды. Экспедиция барысында Ожабай шағын таңбалы тасы анықталып, тіркеуге алынды.
Маңғыстау топоареалындағы діни топонимдердің семантикасы, пайда болу үдерісі алғаш рет тернарлы (үштағанды) ономасология және когнитивті матрица әдісімен зерттелді.
Артықбаев Ж., Нұрдәулетова Б., Шоқай М., Бекзатқызы И.
Маңғыстау топономастикалық ареалы: тарихи топонимия, топобейнелер және оларды интерпретациялау: монография. – Астана: «iDesign», 2025. -255 бет
АҢДАТПА
Монографияда Маңғыстау тарихи топонимдерінің қалыптасу тарихы аймақтың тарихи-тілдік, географиялық ерекшеліктерімен, автохонды жұрттың таным-түсінігімен, аймақта шоғырланған тайпалар этногенезімен байланыста қарастырылған. Зерттеу идеясы тарихи топонимиялық материалдарды топонысандар мен тарихи оқиғалармен өзара сабақтастыру негізінде топобейнелер құрастыру және белгілі тарихи кезеңдерге қатысты ғылыми пікір қалыптастырумен байланысты негізделеді және картография, тарихи-этимология мен интерпретация арқылы іске асырылған.
Монография 4 тараудан тұрады. «Топоономастикалық зерттеулердің теориялық және концептуалды негіздері» тарауында тіл біліміндегі топономастикалық зерттеулердің концептуалды негіздемесі талданып, топонимтанудағы заманауи әдістер сөз болады. Топонимдерді географиялық нысан, жердің, елдің, тілдің тарихын жинақтаған тарихи және тілдік материалдар жиынтығы ретінде зерттеу қажеттілігі бұл саланың пәндік ерекшелігімен байланысты. Егер тіл білімінің атауларды зерттейтін саласы ономастика болса, географиялық атауларды қарастыратын топонимиканы «таза лингвистикалық пән» ретінде топоономастика деп атау қажеттілігі туралы идея XX ғасырда ұсынылған болатын.
«Маңғыстау топоареалындағы тарихи топонимдердің хатқа түсу, зерттелу тарихы» тарауында ертедегі грек саяхатшыларының, кейінгі араб, парсы, орыс зерттеушілерінің жазбаларындағы Маңғыстау топоареалына қатысты деректер зерттелді.
XIX ғ. II жартысындағы Ресей топографтарының зерттеулерінде, түрлі мақсатта Маңғыстауға жіберілген экспедиция жазбаларындағы, карталардағы Маңғыстау топоареалына тән топонимдер тізімге алынып, тұлғалық, этимологиялық, ақпараттық тұрғыдан талданды.
«Маңғыстау топонимдерінің тарихи кезеңдік сипаты» тарауында аймақты игеру мен қоныстанудың тарихына, тарихи оқиғалардың топоним қалыптастыруға әсеріне сипаттама беріліп, сақ дәуіріндегі топономастикалық процестер, ортағасырлық топобейнелер мен этнонимдер, көне түркі дәуіріне тән топонимдердің қалыптасу уәждері ғылыми негізделді.
«Маңғыстаудың топономастикалық картасы» аталатын тарауда Маңғыстау топономастикалық ареалының XIV ғасырдағы Каталон картасынан бастап, XIX ғасырдың II жартысындағы Ресей экспедициялары құрастырған 20-дан астам карталарда берілу сипаты, маңызы, мазмұны талданды. Маңғыстау топонимдерінің картографиялық бейнеленуі және кеңістіктік талдауы ұсынылды. 2023–2025 жылдары жүргізілген далалық экспедициялар кезінде GPS қабылдағыштарымен алынған координаталар Excel форматында жинақталды, кейін ArcGIS ортасында нүктелік қабаттарға айналдырылды. Картографиялық материалдар бірыңғай координаттық жүйеде (WGS 1984 UTM Zone 39N) құрастырылды.
Қорытынды бөлімде зерттеудің әдістері, нәтижелері, жаңалығы, ғылыми және практикалық маңызы көрсетілді.
Артықбаев Ж.О., Нұрдәулетова Б.И.
Маңғыстау тарихи топонимдерінің хатқа түсу тарихы: монография. – Ақтау, 2025. -120 бет
АҢДАТПА
Монографияда Маңғыстау топоареалындағы тарихи атаулар туралы ежелгі грек, араб, Европа тарихшыларының, географтарының, саяхатшыларының жазбалары, алғашқы карталары, XIX ғасырдағы Ресей империясы ұйымдастырған экспедиция материалдарындағы мәліметтер талданады. Зерттеу идеясы тарихи топонимиялық материалдарды топонысандар мен тарихи оқиғалармен өзара сабақтастыру негізінде топобейнелер құрастыру және белгілі тарихи кезеңдерге қатысты ғылыми пікір қалыптастырумен байланысты негізделеді және картография, тарихи-этимология мен интерпретация арқылы іске асырылған.
Осы зерттеу жұмысында «Маңғыстаудың топономастикалық ареалы» түсінігі қолданылады. Топонимдердің белгілі бір аймақта қалыптасуының өзіндік тарихи, танымдық, тілдік заңдылықтары, географиялық себептері, соған сәйкес ерекшеліктері бар. Мысалы, Маңғыстау топономастикалық ареалы су көздеріне қатысты (құдық, бұлақ, сор) атаулардың көптүрлілігімен ерекшеленеді. Маңғыстау топоареалын ерекшелеп, маңызын арттырып тұрған тағы бір атаулар киелі топонимдермен байланысты. Маңғыстау даласының әрбір бұрышында сол жердің иесі мен киесін танытатын әулиелі қорымдар, жеке-дара киелі ғимараттар (кесене, күмбезтамдар, мешіт, медреселер) менмұндалап тұрады, әрбір қорымға, ғимаратқа киелі тұлғаның есімі беріліп, ол тұлға туралы аңыз-деректер сақталған. Зерттеу жұмысында Маңғыстау топоареалындағы топонимжасауға қатысатын апелятив сөздер, осы аймаққа тән топономастикалық атау түрлері (халықтық географиялық терминдер), діни терминдер, Маңғыстау топоареалына тән субстратты топонимдер т.б. талданды.
Ертедегі грек саяхатшыларының, кейінгі араб, парсы, орыс зерттеушілерінің жазбаларындағы Маңғыстау топоареалына қатысты деректер қарастырылды.
XIX ғ. II жартысындағы Ресей топографтарының зерттеулерінде, түрлі мақсатта Маңғыстауға жіберілген экспедиция жазбаларында, карталардағы Маңғыстау топоареалына тән 300-ден астам топонимдер тізімге алынып, тұлғалық, этимологиялық, ақпараттық тұрғыдан талданды.